ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

 Αναφορική/ Δηλωτική/ Κυριολεκτική

Στην αναφορική χρήση της γλώσσας το μήνυμα δε χρειάζεται ερμηνεία, μας δίνεται καθαρά, κυριολεκτικά.  Η σημασία της λέξης αποδίδεται με ακρίβεια και σαφήνεια, ταυτίζεται με αυτό που δηλώνει και γίνεται αντιληπτή μέσα από τις λογικές διεργασίες του δέκτη. Σκοπός του πομπού είναι η πληροφόρηση, η διασάφηση και η μετάδοση μηνυμάτων.. Αυτή τη λειτουργία της γλώσσας τη συναντάμε σε επιστημονικά κείμενα και σε δοκίμια πειθούς.

Π.χ. Η καρδιά του ανθρώπου

 

Ποιητική/ Συνυποδηλωτική/ Μεταφορική

Στην ποιητική χρήση της γλώσσας οι λέξεις δεν αποδίδονται με την πραγματική τους σημασία, αλλά με τη μεταφορική, δηλαδή αποκτούν αλληγορική σημασία. Υπάρχουν συναισθηματικές αποχρώσεις γι’ αυτό προσδίδει στο λόγο ζωντάνια, λυρικότητα και παραστατικότητα, αλλά και ποικιλία στο ύφος.. Σκοπός του πομπού είναι και η προσέλκυση του δέκτη, η τέρψη και η αισθητική του συγκίνηση.. Η βαρύτητα εδώ δίνεται στη μορφή περισσότερο, παρά στο ίδιο το μήνυμα/πληροφορία. Το μήνυμα που κάθε φορά υπονοείται, γίνεται αντιληπτό με τις συναισθηματικές διεργασίες του δέκτη. Ποιητική χρήση της γλώσσας συναντάμε πολύ συχνά στη δημοσιογραφία, στην ποίηση, στα στοχαστικά δοκίμια.

Π.χ. καρδιά του χειμώνα

 

 è Επιπλέον ο  μεταφορικός – εικονοπλαστικός λόγος:

 

• Καθιστά το κείμενο άμεσο, ζωντανό, παραστατικό.

• Τα μηνύματα είναι πιο κατανοητά και πιο αποτελεσματικά.

• Διεγείρει τον συναισθηματικό κόσμο του δέκτη. Προσελκύει το ενδιαφέρον του.

• Ευαισθητοποιείται το αναγνωστικό κοινό και έρχεται πιο κοντά στον προβληματισμό του

συγγραφέα.

• Μετριάζει την αυστηρότητα, το επίσημο ύφος και τη δεοντολογία του κειμένου.

• Ο λόγος αποκτά πρωτοτυπία, ποικιλομορφία και αίρεται η μονοτονία.

ΡΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΟΝΟΜΑΤΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ

 Α. Επιλογή ρηματικών ή ονοματικών συνόλων

Για παράδειγμα: επίρριψη ευθύνης (ονοματικό σύνολο) / επιρρίπτω ευθύνες (ρηματικό σύνολο).

Ονοματικό σύνολο: ονομάζεται ένα ουσιαστικό μαζί με τα συμπληρώματά του (άρθρο, επίθετο, αριθμητικό, αντωνυμία κ.ά.).

• Με τη χρήση ονοματικών συνόλων διατυπώνεται με συντομία και πυκνότητα ένα μήνυμα.

• Η ονοματική διατύπωση αναφέρεται στο γενικό, το αφηρημένο και το διαχρονικό.

• Η δυνατότητα του πομπού να ανάγεται από το συγκεκριμένο στο καθολικό και να χρησιμοποιεί σε εκτεταμένο βαθμό ονοματικά σύνολα αποκαλύπτει την υψηλή διανοητική δύναμή του και το ανεβασμένο επίπεδό του.

• Η συχνή χρήση ονοματικών συνόλων δείχνει ότι πρόκειται για επίσημη επικοινωνιακή

περίσταση.

Ρηματικό σύνολο: ονομάζεται ένα ρήμα μαζί με τις λέξεις ή τις φράσεις που συμπληρώνουν

το νόημά του (αντικείμενο, κατηγορούμενο, επιρρήματα, προθετικές φράσεις, πλάγιες πτώσεις κ.ά.).

• Η ρηματική διατύπωση αναφέρεται σε συγκεκριμένο γεγονός. Περιγράφει, δηλαδή, τις συγκεκριμένες πράξεις που δηλώνουν τα ρήματα που χρησιμοποιούνται.

• Η κυριαρχία ρηματικών συνόλων δείχνει ότι ο πομπός απευθύνεται σε ένα λιγότερο καλλιεργημένο κοινό και γι’ αυτό επιδιώκει την αμεσότητα της επικοινωνίας.

• Ενδεχομένως, ο συγγραφέας να μην διαθέτει υψηλό πνευματικό επίπεδο, να μην μπορεί να  αναχθεί στο γενικό και να επιμένει στο συγκεκριμένο.

• Η κυριαρχία ρηματικών συνόλων συνηθίζεται, ανεξάρτητα από το επίπεδο του πομπού ή του δέκτη, σε επικοινωνιακές περιστάσεις της καθημερινότητας.

ΕΠΙΛΟΓΗ ΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΓΚΛΙΣΕΩΝ

 

α) Οριστική: φανερώνει το πραγματικό, το βέβαιο, καθώς και το δυνατό, το πιθανό, ευχή, παράκληση.

 

β) Υποτακτική:

= συνοδεύεται από τα μόρια: ας, να και τους συνδέσμους: αν, όταν, πριν, μόλις, να μη, μήπως

και φανερώνει κάτι ενδεχόμενο ή επιθυμητό, καθώς και προτροπή, παραχώρηση, ευχή, το δυνατό, το πιθανό, απορία, προσταγή ή απαγόρευση.

 

γ) Προστακτική: φανερώνει την επιθυμία ως προσταγή, αλλά μπορεί να διατυπωθεί και ως

προτροπή, απαγόρευση, παράκληση, ευχή.

 

Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

 

1.       ΕΠΙΛΟΓΗ ΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ

 

Οι ρηματικοί χρόνοι φανερώνουν τη χρονική βαθμίδα (παρελθόν, παρόν, μέλλον), καθώς και τον τρόπο ενέργειας (εξακολουθητικό, συνοπτικό, συντελεσμένο). Συγκεκριμένα:

 

α) Ο ενεστώτας χρησιμοποιείται για να δηλώσει:

– κάτι που γίνεται στο παρόν εξακολουθητικά (π.χ. Εργάζεται ακατάπαυστα για να

ανταποκριθεί στα δάνειά του).

– κάτι που συμβαίνει διαχρονικά. Είναι ο γνωμικός ενεστώτας (π.χ. Ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται).

– κάτι που αναμφισβήτητα θα συμβεί. Τίθεται αντί του μέλλοντα (π.χ. Αύριο είμαι

ελεύθερος).

– ζωντάνια στην αφήγηση. Είναι ο ιστορικός ενεστώτας αντί του αορίστου

– παρασταστικότητα. Τίθεται αντί του παρατατικού

 

β) Ο παρατατικός: φανερώνει ότι κάτι γινόταν στο παρελθόν εξακολουθητικά, με διακοπή ή χωρίς.

 

γ) Ο στιγμιαίος μέλλοντας: δηλώνει ότι κάτι θα γίνει στο μέλλον, χωρίς συνέχεια ή επανάληψη.

 

δ) Ο εξακολουθητικός μέλλοντας: γνωστοποιεί ότι κάτι θα γίνεται στο μέλλον με αδιάκοπη συνέχεια ή με επανάληψη.

 

ε) Ο συντελεσμένος μέλλοντας: διευκρινίζει ότι κάτι θα έχει τελειώσει / ολοκληρωθεί στο μέλλον, πριν από κάτι άλλο.

 

στ) Ο αόριστος: χρησιμοποιείται για να δηλώσει:

– κάτι που έγινε στο παρελθόν και παρουσιάζεται συνοπτικά, ανεξάρτητα με το αν διήρκησε πολύ ή λίγο.

– κάτι που συμβαίνει συνήθως (γνωμικός αόριστος).

– κάτι τόσο βέβαιο, ώστε ο πομπός θεωρεί ότι έχει ήδη συμβεί. Τίθεται αντί για μέλλοντα

 

ζ) Ο παρακείμενος: δηλώνει ότι κάτι έχει γίνει στο παρελθόν και παραμένει συντελεσμένο τη

στιγμή που μιλάμε.

 

η) Ο υπερσυντέλικος: καταδεικνύει ότι κάτι έγινε στο παρελθόν και τελείωσε, πριν γίνει κάτι άλλο.