«Οι διαστάσεις των πολιτιστικών φαινομένων»

ΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

. Οι σύγχρονες πόλεις εντάσσουν τις τελευταίες δεκαετίες όλο και περισσότερο τον πολιτισµό στις προσπάθειές τους για την αντιµετώπιση βασικών προβληµάτων του αστικού χώρου και για την τόνωση της οικονοµικής τους δραστηριότητας.

- Παρουσιάστε τις βασικές πολιτιστικές στρατηγικές αστικής αναβίωσης και εξετάστε κριτικά τις θετικές ή/και αρνητικές επιπτώσεις τους στην οικονοµική και πολιτισµική ανάπτυξη των πόλεων.

- Λαµβάνοντας υπόψη ότι οι σύγχρονες µορφές πολιτιστικών στρατηγικών αστικής αναβίωσης συνδέονται συχνά µε την έννοια της «δηµιουργικής πόλης», εξετάστε την εφαρµογή ή το σχεδιασµό ενός µοντέλου «δηµιουργικής πόλης» σε µια πόλη της Ευρώπης ή της Ελλάδας. Σε ποια συµπεράσµατα καταλήγετε σε ό, τι αφορά στην οικονοµική και πολιτισµική ανάπτυξη της υπό εξέταση πόλης;

1.1. Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΒΙΩΣΗ

Από τη δεκαετία του 1970 λόγω της πετρελαϊκής κρίσης που ενέκυψε καθώς και της αποτυχίας του φορντικού μοντέλου συσσώρευσης, προέκυψαν μεγάλες ανακατατάξεις και ανασχηματισμοί οικονομικοκοινωνικού επίπεδου, με αποτέλεσμα τη γενική αναθεώρηση των μέχρι τότε υπαρκτών μοντέλων ανάπτυξης και την εκκίνηση μιας προσπάθειας για αστική αναδόμηση. Η απομάκρυνση των βιομηχανιών και η μείωση των θέσεων απασχόλησης, η μετακόμιση της μεσαίας τάξης από το κέντρο προς τα προάστια, η αλλαγή των εργασιακών συνθηκών, η ανάπτυξη εμπορικών κέντρων εκτός του αστικού κέντρου, η αύξηση του αριθμού των ιδιοκτητών αυτοκινήτων, κατέστησαν τα αστικά κέντρα μη ελκυστικά,  υποβαθμισμένα, χωρίς επαρκή μόνιμο πληθυσμό.  Προκειμένου να αντισταθμίσουν αυτήν την κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική παρακμή, οι πολιτικοί στράφηκαν προς τις πολιτικές αστικής αναβίωσης χρησιμοποιώντας ως εργαλείο τον πολιτισμό. 

Ειδικότερα, τη δεκαετία του ’70 παρατηρήθηκε από μελετητές μια επιστροφή των κατοίκων στα αστικά κέντρα πολλών ευρωπαϊκών χωρών. Η επιστροφή αυτή έλαβε χώρα σε υποβαθμισμένες αστικές περιοχές και ιστορικά κέντρα μεγαλουπόλεων με εργατικές κατοικίες και απαξιωμένο κτιριακό απόθεμα, οι οποίες στην πλειοψηφία αποτελούσαν πρώην βιομηχανικές περιοχές. Οι περιοχές αυτές μπορεί να μη προσφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής με αντικειμενικούς όρους, όμως παρουσιάζουν άλλα πλεονεκτήματα, όπως ανοχή στη διαφορετικότητα μέσω της ανωνυμίας που επικρατεί, πολυμορφία, έντονη ζωή ή εύκολη πρόσβαση στους χώρους εργασίας και σε άλλες λειτουργίες που είναι συγκεντρωμένες στο κέντρο της πόλης. (Πασχαλίδης, 2002:225- 226, Αυδίκος, 2014: 27- 28)

Έτσι, αρχικά άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και ιδιαίτερα καλλιτέχνες (η λεγόμενη «δημιουργική τάξη» κατά τον Florida) αποικίζουν φθηνά ή ερειπωμένα ακίνητα και εγκαθιστούν τα καλλιτεχνικά τους στούντιο, ενώ νέοι φθηνοί χώροι εστίασης ξεκινούν τη λειτουργία τους. Σταδιακά όταν αυτή η καλλιτεχνική γειτονιά αποκτήσει κάποια φήμη και αναγεννηθεί με εργαλείο τον πολιτισμό, πολλοί που αποζητούν μια μποέμικη - αλλά και μπουρζουά- κουλτούρα (bobo -culture) για τον ελεύθερο χρόνο τους ξεκινούν να εγκαθίστανται στη συγκεκριμένη γειτονιά (σε προσφάτως ανακαινισμένα διαμερίσματα και loft), μαζί με νέες γκαλερί και χώρους διασκέδασης που απευθύνονται στην αστική τάξη. Το πρόβλημα γεννάται όταν, λόγω της παραπάνω μετεγκατάστασης, αρχίζουν να αυξάνονται οι τιμές των ενοικίων τόσο που οι πρώτοι καλλιτέχνες που εγκαταστάθηκαν εκεί, αλλά και οι υπόλοιποι ντόπιοι κάτοικοι να μην μπορούν να καλύψουν πλέον το κόστος στέγασής τους και να εκτοπίζονται σε άλλες γειτονιές με φθηνότερα ενοίκια (Αυδίκος, 2014:43) Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως ο πολιτισμός πλέον αξιοποιείται ως μοχλός ανάπτυξης για την αντιμετώπιση προβλημάτων (κυρίως χωρικών)

1.2. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΙΩΣΗΣ

Ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του νέου αστικού σχεδιασμού, είναι και η προαγωγή και κατασκευή εντυπωσιακών και μεγαλόπρεπων κτιρίων, που αποτελούν τις "ναυαρχίδες" (flagship projects)  της αστικής αναγέννησης, στα οποία επικέντρωσαν σε πρώτη φάση οι πολιτιστικές στρατηγικές αστικής αναζωογόνησης.  Στεγάζουν μόνιμες πολιτιστικές λειτουργίες ή χρησιμοποιούνται για την διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων «σφραγίδα». Μπορεί να είναι συνεδριακά κέντρα, ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, πολιτιστικά κέντρα, μουσεία, κ.λπ. Στις περισσότερες περιπτώσεις κατασκευάζονται κεντρικά, ως τμήμα του σχεδίου προσέλκυσης κεφαλαίων και ισχυρής πληθυσμιακής βάσης, στο κέντρο των πόλεων. Σε λίγες περιπτώσεις, η κατασκευή τους πραγματοποιείται σε περιοχές λιμανιών ή ναυπηγείων, που δεν χρησιμοποιούνται πλέον και τις μετατρέπουν σε πολιτιστικές, κατοικημένες ή εμπορικές περιοχές, ή σε γραφεία και κέντρα αναψυχής. (http://estia.hua.gr)

Σήμερα, οι στρατηγικές αστικής ανάπτυξης αποσκοπούν, όχι µόνο στην εντυπωσιακή κατανάλωση, αλλά και στη δημιουργία «δημιουργικών» χώρων, περιοχών και περιβαλλόντων για πολιτιστική παραγωγή και δημιουργία (Mommaas, σ. 530, 2004)

Μια από τις κύριες, λοιπόν, στρατηγικές για την ενθάρρυνση των δημιουργικών επιχειρήσεων, είναι η στρατηγική για τις δημιουργικές συσπειρώσεις (creative clusters) ή τις δημιουργικές και πολιτιστικές συνοικίες, αφού παρατηρήθηκε ότι πολλές από τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες έχουν την τάση να συσπειρώνονται σε συγκεκριμένους χώρους και να επωφελούνται από τη γειτνίαση αυτή. Οπότε σε πολλές πόλεις δημιουργήθηκαν πολιτικές που στόχευαν στη διευκόλυνση της εγκατάστασης δημιουργικών επιχειρήσεων στον ίδιο χώρο. Επομένως μιλάμε για γεωγραφικές συσπειρώσεις, ή για συσπειρώσεις σε ένα συγκεκριμένο κτίριο ή συγκρότημα κτιρίων. Οι πολιτιστικές περιοχές αποτελούν μια δημοφιλή εναλλακτική λύση για την ανάπτυξη των πόλεων και ευρύτερων αστικών περιοχών. Συνήθως γι’ αυτές τις αναμίξεις πολιτιστικών δημιουργιών και δράσεων χρησιμοποιούνται πρώην βιομηχανικά κτίρια ή δημιουργούνται και νέα.

Οι στρατηγικές αυτές αφορούν κατά κύριο λόγο τις πολιτιστικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες, που συνδυάζονται πολύ συχνά όμως με υποδομές αναψυχής και διασκέδασης (μπαρ, εστιατόρια, χώροι συναυλιών, καταστήματα, κ.α.). Οι πολιτιστικές επιχειρήσεις βρίσκονται στο επίκεντρο των εξελίξεων και κατέχουν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη των πολιτιστικών περιοχών. Σύμφωνα με τον Mommaas, οι στρατηγικές πολιτιστικών και δημιουργικών συσπειρώσεων ήταν το επόμενο βήμα στη χρησιμοποίηση του πολιτισμού και των τεχνών ως εργαλείων για αστικές αναπλάσεις, μέσω των οποίων θα δημιουργούνται οι συνθήκες για διάφορες οικονομίες κλίμακας (Mommaas από Αυδίκο,2014: 38)

            Για την αύξηση της αποτελεσματικότητας της διαδικασίας της αναγέννησης  μιας περιοχής είναι καλό να χρησιμοποιείται σε σχέδια αστικής αναγέννησης μια άλλη διαδικασία στρατηγικού χαρακτήρα, η διαδικασία marketing τόπου (place marketing). Το marketing τόπου ξεκίνησε να προβάλλεται ως ένα νέο εργαλείο σχεδιασμού και διαχείρισης του χώρου από τη δεκαετία του ’80, τη δεκαετία της ταχείας ανάδυσης των πολιτικών αστικής αναγέννησης. με επιδιωκόμενο αποτέλεσμα την αύξηση της ελκυστικότητας και κατ’ επέκταση την ανταγωνιστικότητα μιας περιοχής.

Ακόμα, πηγαίνοντας παραπέρα την έννοια του μάρκετινγκ αναπτύσσεται η έννοια του city branding. Η εφαρμογή δηλαδή μιας εμπορικής επωνυμίας σε μια πόλη που αποσκοπεί στη διαμόρφωση μιας ορισμένης ταυτότητας για την πόλη και αφορά στην αναδιαρθρωτική προσέγγιση της οικονομικής ανάπτυξης με στόχο τον διεθνή ανταγωνισμό των πόλεων με έμφαση στον πολιτισμό.

 Τόσο το marketing τόπου, όσο και το city branding είναι εκείνα τα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει η πόλη για να αναδείξει το «νέο» αστικό περιβάλλον που δημιουργείται, προωθώντας τη μοναδικότητα και αυθεντικότητα της πόλης μέσω καλλιτεχνικών γεγονότων, έτσι ώστε να προσελκύσει επενδύσεις (Αυδίκος, 2014: 42)

Μια άλλη πολιτιστική στρατηγική αστικής αναβίωσης αποτελούν οι μέγα εκδηλώσεις (mega events), όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες ή μια Παγκόσμια Έκθεση. Πρόκειται για μεγάλης κλίμακας, βραχυπρόθεσμες πολιτιστικές εκδηλώσεις, παγκόσμιας ακτινοβολίας, με στόχο την ενθάρρυνση της τοπικής και περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης, λόγω της προσέλκυσης επενδύσεων, τουρισμού και της προσοχής των μέσων ενημέρωσης, στην πόλη υποδοχής τους. Οι πόλεις αποδίδουν μεγάλη σημασία στα οικονομικά οφέλη που αποφέρει η φιλοξενία μιας μέγα-εκδήλωσης, στο εισόδημα και στην αύξηση του τουρισμού, καθώς οι εκδηλώσεις αυτές μπορούν να προσελκύσουν επισκέπτες, να ενισχύσουν την εικόνα του κέντρου της πόλης και να το μετατρέψουν σε ζωηρό και δραστήριο τόπο. Η ιστορία έχει δείξει, ότι τα μέγα-γεγονότα έχουν περιοριστεί λίγο-πολύ στις πόλεις του "αναπτυγμένου" κόσμου, εξαιτίας των απαιτήσεών τους σε χρηματοδότηση, σε υποδομές και της ανάγκης για πολιτική σταθερότητα. (http://estia.hua.gr)

1.3. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ

            Οι πολιτιστικές στρατηγικές που εφαρμόζονται στα πλαίσια της αστικής αναβίωσης είναι δυνατόν να επιφέρουν τόσο αρνητικές, όσο και θετικές συνέπειες στην πολιτισμική ανάπτυξη των πόλεων.

            Ειδικότερα, στο πλαίσιο της αστικής αναβίωσης ανανεώνεται το δομημένο περιβάλλον μέσω της αλλαγής του κτιριακού χαρακτήρα της γειτονιάς. Κατασκευαστικές εταιρίες επενδύουν στην περιοχή που εγκαθίστανται οι καλλιτέχνες αναζητώντας καλλιτεχνικά studios, και επιχειρούν να διατηρήσουν και να αναβαθμίσουν το κτιριακό απόθεμα, βελτιώνοντας την εικόνα του, διατηρώντας συγχρόνως και την αρχιτεκτονική του κληρονομιά. Με τη διάσωση της αυθεντικότητας της μορφής των κτιρίων και με την ένταξη νέων μορφών στα υπάρχοντα κτίρια διαφαίνεται μεν η ιστορική τους αξία, αλλά παράλληλα υποδηλώνεται  και η παρουσία νέων σε όσο γίνεται ηπιότερους τόνους. Παράλληλα με την αναβάθμιση του κτιριακού χαρακτήρα της γειτονιάς, μειώνονται και τα εγκαταλελειμμένα κτίρια, γεγονός που οφείλεται στην αξιοποίηση των κτιρίων αυτών είτε από το κατασκευαστικό κεφάλαιο και τους επιχειρηματίες, είτε από τους ίδιους τους ιδιοκτήτες που διαβλέπουν τα μεγάλα περιθώρια κέρδους από την επένδυση αυτή.  Με αυτόν τον τρόπο ενθαρρύνεται η καλλιτεχνική δραστηριότητα και αναβαθμίζεται το ιστορικό κέντρο της πόλης. (http://estia.hua.gr)

            Απ’ την άλλη, τα mega events μπορούν να χρησιμεύσουν στη βελτίωση της πολιτιστικής και ψυχαγωγικής προσφοράς, τόσο στους κατοίκους, όσο και στους επισκέπτες. Επίσης οι πόλεις με ανεπτυγμένες πολιτιστικές και δημιουργικές οικονομίες αποδεδειγμένα ενισχύουν την ποιότητα ζωής των κατοίκων τους και προσφέρουν περισσότερες εμπειρίες που συντελούν στη μεταμόρφωση των ταυτοτήτων και στην κοινωνική συνοχή, ενώ τα έργα των αναπλάσεων υποβαθμισμένων περιοχών -όταν γίνονται με κοινωνικά κριτήρια και σε όφελος καλλιτεχνών- βοηθούν στην προστασία του περιβάλλοντος και στη δημιουργία νέων πολιτιστικών τοπίων (cultural landscapes) (Αυδίκος, 2014: 172). Με τα cultural clusters, ειδικότερα, δημιουργούνται όμορφες, ήσυχες και ασφαλείς γειτονιές με ωραία μαγαζιά, μουσεία, αίθουσες τέχνης κ.α. με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να έρχονται με ένα φυσικό τρόπο σε επαφή με τον πολιτισμό, χωρίς να τον θεωρούν ως κάτι απρόσιτο που αναφέρεται μόνο σε λίγους.

            Ωστόσο πιθανές είναι και οι αρνητικές συνέπειες της εφαρμογής των πολιτιστικών στρατηγικών καθώς υπάρχει ο κίνδυνος για υποβάθμιση του πολιτισμού. Πολλοί ήταν αυτοί που άσκησαν κριτική στον Florida τονίζοντας ότι ο σκοπός της δημιουργικής πόλης, όπως την παρουσιάζει, είναι η αύξηση της κατανάλωσης και η δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για νέες ευκαιρίες συσσώρευσης κεφαλαίου. Ανάμεσα σε αυτούς και ο Pratt που επικρίνει τον Florida για την έμφαση που δίνει στην πλευρά της ζήτησης και για τις πολιτικές που προτείνει, που αποσκοπούν κυρίως στην αύξηση της κατανάλωσης στις πόλεις (Αυδίκος, 2014: 42,44). Ο πολιτισμός δηλαδή καθίσταται απλά ένα εργαλείο, ώστε να είναι οι πόλεις ανταγωνίσιμες και ενισχύεται η καταναλωτική του όψη. Δεν είναι πλέον ο στόχος η καλλιέργεια των πολιτών, αφού οι στρατηγικές αυτές αποσκοπούν στην προσέλκυση της δημιουργικής τάξης, των επιχειρήσεων και των τουριστών.

            Από την άλλη, δε δύνανται όλοι οι καλλιτέχνες και τα ιδρύματα να δημιουργήσουν θεαματικά καλλιτεχνικά γεγονότα (mega events) και έτσι στερούνται χρηματοδοτήσεων και μένουν στην αφάνεια καλλιτέχνες αξιόλογοι. Ενώ επιλέγονται και προβάλλονται «σταρ –αρχιτέκτονες», που αναζητούν την πρωτοτυπία σε βάρος της τοπικής αρχιτεκτονικής και άρα των παραδόσεων.

 1.4. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ

Όσον αφορά την ανάπτυξη της οικονομίας μιας πόλης μέσα από τις πολιτιστικές στρατηγικές αναβίωσης οι θετικές επιπτώσεις είναι αρκετές, σημαντικές όμως είναι και οι αρνητικές.

Μια πρώτη συνέπεια είναι η διάχυση των καινοτόμων πρακτικών στις υπόλοιπες επιχειρήσεις μέσα από συνέργειες, οι οποίες μπορούν να αυξήσουν την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων. (Αυδίκος, 2014: 171) Άλλη συνέπεια είναι η τόνωση της τοπικής οικονομίας μέσω του πολιτιστικού τουρισμού, ο οποίος αυξάνεται με την ανάδειξη της πόλης. Αυτό, συγκεκριμένα, μπορεί να επιτευχθεί μέσα από ένα μεγάλο γεγονός, του οποίου τη διοργάνωση μπορεί να αναλάβει μία πόλη, η οποία προβάλλεται παγκοσμίως, με αποτέλεσμα να δελεάζονται ευκολότερα επενδυτές, οι κάτοικοι της υψηλής εισοδηματικής τάξης και οι εργαζόμενοι στις βιομηχανίες της γνώσης και της υψηλής τέχνης που συνεισφέρουν με τη σειρά τους στην ανάπτυξη της πόλης. Αλλά και οι πολιτιστικές περιοχές (clusters) φαίνεται ότι βοηθούν στην αναζωογόνηση της οικονομίας, καθώς αποτελούν μια αρκετά δημοφιλή και εναλλακτική λύση για την τουριστική ανάπτυξη των πόλεων. Πέραν τούτου παρέχουν και ευκαιρίες σε δυναμικούς νέους να δημιουργήσουν επιχειρήσεις, καθώς ενθαρρύνεται ο ιδιωτικός τομέας για επενδύσεις λόγω της αύξησης της βιωσιμότητας της περιοχής. Έτσι η οικονομία της εξευγενισμένης περιοχής αποκτά ώθηση  μέσα από την κίνηση του κεφαλαίου και την αύξηση των επενδύσεων (courses.arch.ntua.gr/fsr/124829/gentrification.pdf)

Ένα εξίσου θετικό αποτέλεσμα είναι και η αύξηση των αξιών της γης και των φόρων ακινήτων εκείνων των περιοχών. Όμως η συγκεκριμένη αύξηση ωφελεί μόνο τους ιδιοκτήτες γης στην οποία επενδύουν για να αυξήσουν τα έσοδά τους. Ακόμα στις περιοχές αυτές της αστικής αναβίωσης ο πληθυσμός (μέσω της αύξησης της ιδιοκατοίκησης) σταθεροποιείται και έτσι, ο δείκτης της φτώχειας μειώνεται. (http://estia.hua.gr )

Από την άλλη πλευρά, η ροή του κεφαλαίου και των νέων κοινωνικών ομάδων που εισρέουν σε περιοχές που είναι έτοιμες να εξωραϊστούν, αναπόφευκτα προκαλούν και μεγάλες αρνητικές επιπτώσεις.

Η επένδυση του κτηματικού κεφαλαίου σε περιοχές που αναβαθμίζονται έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της αξίας της γης και συνεπώς την άνοδο των τιμών των ενοικίων σε υψηλά επίπεδα, εκτοπίζοντας τα ασθενέστερα κοινωνικά και οικονομικά στρώματα. Οπότε η έλευση των καλλιτεχνών σε μία υποβαθμισμένη περιοχή, λειαίνει το έδαφος για την εισβολή του κτηματικού κεφαλαίου στην περιοχή, προωθώντας έτσι την αστική αναβίωση. Από αυτή τη διαδικασία όμως δεν μένουν ανεπηρέαστοι και όσοι πρώτοι εγκαταστάθηκαν στην άλλοτε υποβαθμισμένη περιοχή –οι καλλιτέχνες- οι οποίοι μη μπορώντας να αντεπεξέλθουν στα αρκετά υψηλότερα πλέον ενοίκια αναγκάζονται να την εγκαταλείψουν. Επίσης η παρουσία του έντονου πλέον ανταγωνισμού για περισσότερο χώρο και η αύξηση των ενοικίων οδηγούν τις μικρές παραδοσιακές επιχειρήσεις εκτός συναγωνισμού. Επιπλέον έχει παρατηρηθεί αύξηση των αντικειμενικών αξιών, αλλά και των τιμών των ενοικίων και σε περιοχές που γειτνιάζουν με τις αναβαθμισμένες περιοχές, προκαλώντας τεράστια κοινωνικοοικονομική αλλαγή. (courses.arch.ntua.gr/fsr/124829/gentrification.pdf)

Όμως και τα υποτιθέμενα οικονομικά οφέλη από τις μεγάλες εκδηλώσεις  δεν διαχέονται ομοιόμορφα σε όλο τον τοπικό πληθυσμό. Αντί αυτού, οι κοινωνικές παθογένειες επιδεινώνονται, επειδή οι διαδικασίες της αναγέννησης και της "ωραιοποίησης" της πόλης, εστιάζουν συνήθως σε υποβαθμισμένες περιοχές κατοικίας φτωχών και ευάλωτων ομάδων, επιδρώντας καταλυτικά, στη ζωή των πιο μειονεκτικών ομάδων της κοινωνίας.

Σε μερικές περιπτώσεις, μάλιστα, η δημιουργία μιας πολιτιστικής συνοικίας ή ενός μεγάλου χώρου που μπορεί να φιλοξενεί καλλιτεχνικές εκδηλώσεις είχε άμεση αναφορά και σύνδεση με την ανάδειξη της πόλης ως τουριστικού προορισμού και λιγότερο με την κάλυψη των τοπικών αναγκών για πολιτιστικές υποδομές.

Γενικά πάντως, οι  αρμόδιοι φορείς θα μπορούσαν να συμβάλλουν στη συνολική αστική αναβίωση υποβαθμισμένων περιοχών καλύπτοντας τις οικονομικές αλλά και πολιτισμικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, καθώς ο πολιτισμός αποτελεί το υπόβαθρο στο οποίο αναπτύσσεται η καινοτομία, αξιοποιείται ο ανθρώπινος παράγοντας, καλλιεργείται η συνοχή καθώς και οι συμβολικοί πόροι μιας πόλης όπως η ταυτότητα, η εικόνα και η φήμη της. Οι θεσμοί με τις δράσεις τους οφείλουν να λειτουργούν προς όφελος κυρίως των κατοίκων, αλλά να προσελκύουν και τους επισκέπτες, ενώ θα πρέπει να διαχέουν τη γνώση, την ισονομία, να στηρίζουν την ανοχή, την ετερογένεια και την πολυπολιτισμικότητα. . (http://estia.hua.gr)

2.1. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ

Η έννοια της δημιουργικής πόλης αντικατοπτρίζει ένα νέο πρότυπο σχεδιασμού για τη πόλη. Οι πόλεις ανέκαθεν αποτελούσαν τόπους όπου άκμαζε η ανθρώπινη δημιουργικότητα, από τους οποίους δεν ήρθε μόνο η μεγάλη παγκόσμια τέχνη και η θεμελιώδης πρόοδος στην ανθρώπινη σκέψη αλλά και μεγάλα τεχνολογικά επιτεύγματα που δημιούργησαν νέες βιομηχανίες και νέους τρόπους παραγωγής.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, η δημιουργικότητα προκάλεσε μια επανεκκίνηση της συζήτησης για το μέλλον των Ευρωπαϊκών πόλεων. Ο πολιτισμός και η δημιουργικότητα έγιναν βασικές έννοιες που χρησιμοποιήθηκαν από τους διαχειριστές της πόλης, παράγοντες ανάπτυξης και σχεδιαστές, για να εντοπιστούν νέα θεμέλια και να αναπτυχθούν καινοτόμοι ή λιγότερο συμβατικοί τομείς, προκειμένου να ενεργήσουν ως οικονομικοί ενισχυτές στη ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα της πόλης (http://www.citybranding.gr/2013/01/blog-post_22.html)

 Έτσι, προοδευτικά η έννοια της δημιουργικής πόλης και η δημιουργική οικονομία ενσωματώθηκαν στην πολιτική αρκετών Ευρωπαϊκών Πόλεων, όπως το Άμστερνταμ και το Μπιλμπάο. (http://www.citybranding.gr/2013/01/blog-post_22.html)

Σύμφωνα με δημοφιλείς προσεγγίσεις αστικού σχεδιασμού μια πόλη είναι ανταγωνιστική, προσελκύει επενδύσεις και επιτυγχάνει την ανάπτυξη, μέσω της προσέλκυσης της «δημιουργικής τάξης , που συμπεριλαμβάνει μηχανικούς, ερευνητές, εκπαιδευτικούς, αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, διασκεδαστές, αλλά και τους δημιουργικούς επαγγελματίες των επιχειρήσεων και των χρηματοοικονομικών, δικηγόρους κ.α., καθώς και μια κατηγορία των «μποεμ» τύπων. (Αυδίκος, 2014: 40) Η τάξη αυτή παρουσιάζει διεθνή κινητικότητα και η κάθε πόλη μπορεί να προσελκύσει τα μέλη της δημιουργώντας τις κατάλληλες υποδομές (πανεπιστήμια, δίκτυα μεταφορών, επικοινωνιών κ.λπ.) και το κατάλληλο πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον (ανεκτική ατμόσφαιρα, περιβάλλον θετικό προς την επιχειρηματικότητα, καλή και ευέλικτη ηγεσία στην αστική διοίκηση (Σουλιώτης, 2013: 93).

Πιο συγκεκριμένα ο Florida τονίζει ότι θα πρέπει να ενυπάρχουν στην πόλη τα τρία T ώστε να ελκύσει και τη δημιουργική τάξη: Tolerance, Talent, Technology. Η ανεκτικότητα (tolerance) εντοπίζεται σε περιοχές που είναι ανοικτές, χωρίς αποκλεισμούς, με πολλές διαφορετικές εθνικότητες ανθρώπων να συμβιώνουν και με πολλούς διαφορετικούς τρόπους ζωής. Το ταλέντο (talent) έχει να κάνει με το ποσοστό του πληθυσμού που έχει λάβει ανώτερη εκπαίδευση και η τεχνολογία (technology) με τον συνδυασμό της καινοτομίας και των εταιριών υψηλής τεχνολογίας που συγκεντρώνονται σε μια περιοχή. Σύμφωνα με έρευνες ο Florida υποστηρίζει πως η δημιουργική τάξη προτιμά μέρη που προσφέρουν ανεκτική εργασία και κοινωνικό περιβάλλον. (Florida, 2003: 10)

 2.2. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΜΠΙΛΜΠΑΟ – Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΥΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Πιο συγκεκριμένα το Μπιλμπάο, στη Χώρα των Βάσκων, πριν από το 1997 ήταν σε μαρασμό. Πρόκειται για μια πρώην βιομηχανική περιοχή με πολλά προβλήματα λόγω της αποβιομηχάνισης. Έτσι, εφαρμόζεται σ’ αυτό ένα μοντέλο αστικής αναζωογόνησης, που στην δεκαετία του 1990 επικράτησε στις πόλεις των αναπτυγμένων χωρών, αυστηρά αναφερόμενο στο κέντρο της πόλης, μέσω ενός μίγματος οικονομικής, κοινωνικής, πολιτιστικής ανακατασκευής του αστικού πυρήνα, αποτελώντας έτσι μια από τις πλέον χαρακτηριστικές πόλεις παγκοσμίως που βασίστηκαν κυρίως στον πολιτισμό για την αναζωογόνηση. Το Μπιλμπάο ήταν και αυτό μια περίπτωση όπου επικράτησε η λογική των λεγόμενων «νέων πολιτικών αστικής ανάπτυξης», με έμφαση σε «έργα – σημαίες» (flagships).

Με το μαγικό άγγιγμα μια τριμερούς συνεργασίας (ενός μεγάλου πολιτιστικού ιδρύματος, της πολιτικής βούλησης και ενός αρχιτέκτονα) συντελέστηκε το θαύμα: μια θνήσκουσα βιομηχανική πόλη μεταμορφώθηκε σε παγκόσμιο τουριστικό και πολιτιστικό προορισμό. Ο αρχιτέκτονας Φρανκ Γκέρι εμπνεύστηκε ένα μουσείο φιλόδοξο, σαν μνημειακό γλυπτό, με όψη χαοτική και αφηρημένη, το μουσείο Guggenheim. (http://www.energia.gr/article.asp?art_id=45751)

 Στόχος του έργου αυτού ήταν η απομάκρυνση από βιομηχανικό παρελθόν και την επιβολή, προβολή και ανάδειξη της πόλης στην παγκόσμια φιλελεύθερη οικονομία. Η επιδίωξη αυτή αντανακλά το στοιχείο της κατάκτησης νέου χώρου, της κατάκτησης μιας ανταγωνιστικής θέσης στη νέα παγκόσμια αγορά που θα επιδιώξει με μεγαλεπήβολες και πολλά υποσχόμενες στρατηγικές να ανακατασκευάσει ολόκληρη την εικόνα της πόλης.

Για να διασφαλιστεί ένας επιτυχημένος εξευγενισμός η τοπική κυβέρνηση αναθέτει σε αρχιτέκτονες-σταρ εμβληματικά έργα, χρησιμοποιώντας ως εργαλεία για την προβολή της πόλης τόσο τα ονόματα των αρχιτεκτόνων όσο και τα ίδια τα έργα τους ως σύμβολα πολιτισμικής αναβάθμισης και αναγέννησης στο διεθνή και παγκόσμιο χώρο.

2.3. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το μουσείο του Guggenheim δημιουργήθηκε για να λειτουργήσει ως πολιτιστικός και κατ’ επέκταση τουριστικός πόλος έλξης και θεωρείται ένα από τα πιο σπουδαία αρχιτεκτονικά δημιουργήματα που φτιάχτηκαν τους τελευταίους τέσσερις αιώνες, Μάλιστα, το διεθνούς φήμης μουσείο τέχνης και ταυτόχρονα πολιτιστικό κέντρο και εκπαιδευτικό ίδρυμα δεν άργησε να χαρακτηριστεί "θαύμα" από την New York Times σχεδόν αμέσως μετά το τέλος της κατασκευής του, το 1997. Αλλά και το 2010, χαρακτηρίστηκε από τους πιο κορυφαίους αρχιτέκτονες του κόσμου ως το κτίριο της 30ετίας και ξεχώρισε (με διαφορά) μεταξύ των πιο σημαντικών έργων από το 1980 σε έρευνα του αμερικανικού περιοδικού "Vanity Fair" του 2010, στην οποία συμμετείχαν οι πιο κορυφαίοι αρχιτέκτονες του κόσμου. Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό γιατί επηρέασε τη «γλώσσα» της αρχιτεκτονικής. Οι επικριτές του πάλι αναρωτιούνται κατά πόσο ένα τέτοιο αρχιτεκτονικό δημιούργημα ταίριαξε αισθητικά σε μια πόλη που κανείς μέχρι τότε δεν είχε "επενδύσει".

Το Guggenheim φιλοξενεί μόνιμες καθώς και περιοδικές εκθέσεις, με έργα τόσο Ισπανών όσο και διεθνών καλλιτεχνών. Στους χώρους του βρίσκει στέγη μια εντυπωσιακού μεγέθους γκαλερί. Μεταξύ των εκθεμάτων που μπορείς να θαυμάσεις ως επισκέπτης είναι έργα πολλών μεγάλων ονομάτων της τέχνης του 20ου αιώνα, όπως των Kandinsky, Picasso, Pollock, De Kooning, ή κάποια άλλα που κατασκευάστηκαν κατόπιν ειδικής παραγγελίας ώστε να "ταιριάξουν" με το χώρο του μουσείου. Παράλληλα, το μουσείο δεν χάνει την επαφή με τους τοπικούς καλλιτέχνες, καθώς πιστεύουν ότι το μουσείο πρέπει να έχει κατεύθυνση στην πόλη του, στην κοινότητά του. Οπότε, έχει χτιστεί η μόνιμη συλλογή του μέσα σε αυτά τα 13 χρόνια και σ’ αυτήν υπάρχει ένα σημαντικό μέρος τέχνης που έχει παραχθεί από Βάσκους και Ισπανούς –κι όχι μόνο από διεθνείς καλλιτέχνες. (http://kolossosproject.org/)

 Οι επισκέπτες του μπορούν ακόμη να απολαύσουν ειδικές εκθέσεις μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης, διαλέξεις από καλλιτέχνες και κριτικούς, παραστάσεις και κινηματογραφικές προβολές, μαθήματα για εφήβους και ενήλικες. Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος (μέρος της συλλογής του με έργα σύγχρονης τέχνης υπάρχει στο μουσείο) υποστηρίζει ότι το μουσείο «έχει αλλάξει την ψυχή των ανθρώπων». Το Μπιλμπάο ήταν ένα μέρος ορεινό, βροχερό, εσωστρεφές. Οι κάτοικοι απέκτησαν σιγά σιγά άλλες συνήθειες, η καθημερινότητά τους επηρεάστηκε από τη λειτουργία ενός ιδρύματος με πολιτιστικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Το άγνωστο, έως το 1997, Μπιλμπάο μεταλλάχτηκε σε κιβωτό τέχνης.

Βέβαια, άλλοι σχολιαστές, όπως η María Gόmez (1998), έχουν αμφισβητήσει την επιτυχία της πολιτικής ανάδειξης των κεντρικών περιοχών των πόλεων με θεαματικά έργα,  όπως αυτό του μουσείου  Guggenheim τονίζοντας ότι η πολιτική αυτή δεν συμβάλλει σε κρίσιμους τομείς, όπως η δημιουργία απασχόλησης. (Basenxoben_Uevria.Sxediasmoy_EMP_2004.pdf).

2.4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ.

Μπορεί όμως ένα μουσείο να συνεισφέρει αποτελεσματικά και στα οικονομικά μιας χώρας;

Το 2010, χρονιά παγκόσμιας ύφεσης, το Guggenheim προσείλκυσε περίπου 1 εκατ. επισκέπτες, 6% περισσότερους από το 2009. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, ο τζίρος γύρω από το πολιτιστικό αυτό κέντρο ανέρχεται σε 193.228.895 ευρώ και συμβάλλει στην τοπική οικονομία, μόνο σε φόρους, 26.315.843 ευρώ. Κατά το 67% είναι πλέον αυτοχρηματοδοτούμενο. Σε περίοδο δε που η ανεργία καλπάζει, συντηρεί 3.853 θέσεις εργασίας.

Ο διευθυντής του μουσείου, Χουάν Ιγνάθιο Βιδάρτε από την αρχή του σχεδιασμού του μουσείου υποστηρίζει ότι αντιμετώπισαν σκληρή κριτική, πως δαπανώνται τεράστια ποσά για ένα πολιτιστικό πρότζεκτ σε μια πόλη με καθημαγμένη οικονομία. Τότε η Χώρα των Βάσκων είχε ανεργία πάνω από 20%. Το Μουσείο λοιπόν δεν γεννήθηκε από πλεόνασμα χρημάτων σε μια περίοδο ευμάρειας, αλλά ως σχέδιο μεταμόρφωσης σε μια περιοχή που αντιμετώπιζε τεράστια πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Σήμερα, η κατάσταση είναι διαφορετική. Υπάρχει πάλι μια περίοδος ύφεσης, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει υπάρξει πτώση στην επισκεψιμότητα, καθώς το 85% των θεατών έρχεται από το εξωτερικό και άλλες περιοχές της Ισπανίας. Υποστηρίζει επίσης πως τα τρία τέταρτα των οικονομικών αναγκών του μουσείου, καλύπτονται από δικούς τους πόρους -εισιτήρια, πωλητήριο, εστιατόριο, συνεισφορές από 17.000 φίλους και μέλη- αλλά και χορηγίες από 150 εταιρείες, χωρίς να περιμένουν από το κράτος να τους συντηρήσει. Συμβάλλει μόνο σε ένα μικρό ποσοστό. Η μακροημέρευση και η επιτυχία ενός μουσείου είναι μια εξίσωση: υπάρχει το καλλιτεχνικό σκέλος, ο οικονομικός σχεδιασμός, το περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται και η συγκυρία. Καθώς η κρίση έφερε αλλαγές, οι πόροι λιγοστεύουν καθιστώντας  τον αγώνα εύρεσης πόρων πολύ πιο δύσκολο. (http://www.citybranding.gr/2011/10/blog-post_06.html)

Όπως όμως επισημαίνουν οι Rodriguez, Martinez και Guenaga (2001), σχολιάζοντας το μεγάλο αυτό έργο αστικής ανάπτυξης, ο κίνδυνος με αυτά τα έργα είναι η υπερβολική έμφαση στην γρήγορη οικονομική απόδοση και οι διαστρεβλώσεις που δημιουργούν στην αγορά γης του συνόλου της πόλης. Μια τέτοια εξέλιξη επιδεινώνει τις εσωτερικές ανισότητες και τον κοινωνικό αποκλεισμό και οδηγεί σε δεύτερη μοίρα τις επενδύσεις με κοινωνικούς στόχους. (Basenxoben_Uevria.Sxediasmoy_EMP_2004.pdf). Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως η σωστή και συνετή διαχείριση θα μειώσει όσο τον δυνατόν περισσότερο τα αρνητικά αποτελέσματα, ώστε να διακρίνονται ως επί το πλείστον τα θετικά.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:

            Κλείνοντας, λοιπόν, γίνεται αντιληπτό πως ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει και ως μοχλός ανάπτυξης για όποιες πόλεις τον χρησιμοποιήσουν σωστά και ότι πλέον δεν απευθύνεται μόνο στους λίγους. Είναι δυνατόν μέσα από κάποιες πολιτιστικές στρατηγικές να επιτευχθεί η αναβίωση των πόλεων. Τα μεγάλα έργα- σημαίες (flagships), οι πολιτισμικές συσπειρώσεις (cultural clusters), αλλά και το μάρκετινγκ τόπου (place marketing), όπως και το city branding είναι μερικές στρατηγικές που εξετάζονται και που αποδεδειγμένα έχουν ωφελήσει αρκετές πόλεις, βγάζοντας τις από την αφάνεια και καθιστώντας τις ανταγωνιστικές σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Μέσα από αυτές τις στρατηγικές αναβαθμίζεται ο πολιτισμός, αφού προωθείται σε όλο τον κόσμο και καθίσταται προσιτός για όλες τις κοινωνικές ομάδες, όμως ελλοχεύει ο κίνδυνος της υποβάθμισης του πολιτισμού, εφόσον αντιμετωπισθεί καθαρά ως εμπορεύσιμο αγαθό. Αν βέβαια εστιαστεί η προσοχή στα οικονομικά οφέλη των πολιτιστικών στρατηγικών αυτών, αυτό μπορεί μεν να τονώσει την οικονομία της πόλης γενικά, αλλά μπορεί να προκαλέσει και πόλωση εσωτερικά, καθώς είναι δυνατόν να ευνοηθεί μια μερίδα πολιτών, ενώ οι υπόλοιποι να ζουν στα όρια της φτώχειας.

            Η περίπτωση του Μπιλμπάο είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας πρώην βιομηχανικής πόλης, που δεν είχε τίποτα να επιδείξει και δεν ήταν για τίποτα γνωστή, ώσπου πάρθηκε η απόφαση να βγει από την αφάνεια με τη δημιουργία ενός πολύ μεγάλου έργου, του μουσείου Guggenheim. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γίνει γνωστή η πόλη και να την επισκέπτεται κάθε χρόνο ένα πολύ μεγάλο ποσοστό τουριστών. Γεγονός που συνέβαλε όχι μόνο στην οικονομική άνθιση της πόλης, αλλά και στην πολιτισμική της ανάδειξη, αφού πλέον είναι γνωστή κυρίως λόγω του μουσείου, εξαιτίας του οποίου, μάλιστα, συγκεντρώθηκαν εκεί πλήθος καλλιτεχνών που εκθέτουν τα έργα τους, κριτικών και συμβούλων τέχνης κ.α. Σε αυτήν την περίπτωση, λοιπόν, μπορεί να υπάρχουν και να εξετάζονται και κάποιες αρνητικές επιπτώσεις, όμως ως επί το πλείστον παρουσιάζονται οι θετικές, καθώς είναι αρκετά σημαντικές και η ανάπτυξη της πόλης αυτής αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση.

            Εφόσον λοιπόν ο πολιτισμός αξιοποιηθεί σωστά -και με άξονα αναφοράς πάντα τους πολίτες- για την αναβίωση μιας πόλης, είναι δυνατόν να υπάρξει ανάπτυξη τόσο στον οικονομικό, όσο και στον πολιτισμικό τομέα, εκμηδενίζοντας τις αρνητικές συνέπειες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

            ΕΛΛΗΝΟΓΛΩΣΣΗ

-        Αυδίκος, Β., 2014. Οι Πολιτιστικές και Δημιουργικές Βιομηχανίες στην Ελλάδα. Αθήνα: Επίκεντρο.

-        Γιαννακοπούλου Μ., «Νέες κοινονικοοικονομικές μεταβολές των κεντρικών περιοχών της πόλης: η περίπτωση της περιοχής Μεταξουργείο – Γκάζι στην Αθήνα», Διπλωματική εργασία ΠΜΣ Εφαρμοσμένη Γεωγραφία και Διαχείριση του Χώρου, Τμήμα Γεωγραφίας Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο 2009. Διαθέσιμο στον ιστότοπο: http://estia.hua.gr

  -   Πασχαλίδης, Γρ. και Καμπούρη-Ιωαννίδου, Αικ., 2002. Οι Διαστάσεις των Πολιτιστικών Φαινομένων: Εισαγωγή στον Πολιτισμό. Πάτρα: ΕΑΠ. Κεφάλαιο 5 και ειδικότερα σελ.225- 227 και 232-235.

-        Σουλιώτης Ν., «Συμβολική οικονομία στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας: αποτίμηση και προοπτικές για μια νέα αστική πολιτική», στο Θ. Μαλκούτας, Γ. Κανδύλης, Μ. Πέτρου, Ν. Σουλιώτης (επιμ.), Το κέντρο της πόλης ως πολιτικό διακύβευμα, ΕΚΚΕ και τμήμα Γεωγραφίας Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, Αθήνα 2013)

           ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ

-        Florida, R., 2003. Cities and the Creative Class. City & Community, 2 (1), pp.3-19.

-        Mommaas H. (2004) «Cultural Clusters and the Post-industrial City: Towards the Remapping of Urban Cultural Policy»: Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.lse.ac.uk/geographyAndEnvironment/research/Mommaas%20Urban%20Studies.pdf

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

-        Γκόλτσιου Ε. (2013) «Η δημιουργική πόλη :Μια ιδέα ή ένα εργαλείο σχεδιασμού. Η περίπτωση της Βαρκελώνης». Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.citybranding.gr/2013/01/blog-post_22.html

-        Κατσουνάκη Μ. (2011) «Το Παράδειγμα του Μπιλμπάο». Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.energia.gr/article.asp?art_id=45751

-           -     Πουρνάρα Μ. (2011) «Μπιλμπάο: Για την επιτυχία δεν αρκεί το μουσείο». Διαθέσιμο στο δικτυακό τόπο: http://www.citybranding.gr/2011/10/blog-post_06.html

-        -          Basenxoben_Uevria.Sxediasmoy_EMP_2004.pdf

-       -  «Τhe Guggenheim Museum - Bilbao - The Fascinating Transformation» Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://kolossosproject.org/

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΑΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. 2014 -2018

2018

Πλάτωνος Πολιτεία 519c-520a «Ἡμέτερον δὴ ἔργον … ἐπιμελεῖσθαί τε καὶ φυλάττειν.»

Β1. Ο Πλάτων, για να παρουσιάσει το αγαθό και την πορεία προς την κατάκτησή του, χρησιμοποιεί, μεταξύ άλλων, τις παρακάτω φράσεις: α) «ἀφικέσθαι πρὸς τὸ μάθημα ὃ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον», β) «ἰδεῖν τε τὸ ἀγαθὸν» και γ) «ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν». Να αναλύσετε το νόημα αυτών των φράσεων στο κείμενο του Πλάτωνα. Μονάδες 15

Β2. Αφού διαβάσετε το χωρίο «Ἐπελάθου […] τῆς πόλεως», να απαντήσετε με βάση αυτό στα δύο επόμενα ερωτήματα: α. Ποιος είναι ο σκοπός του νόμου; (μονάδες 3) β. Με ποιους τρόπους προσπαθεί να τον επιτύχει; (μονάδες 12) Μονάδες 15

Β3. Να γράψετε στο τετράδιό σας, δίπλα στον αριθμό καθεμιάς από τις προτάσεις της στήλης Α, τη σωστή λέξη ή πρόταση της στήλης Β:

Στήλη Α                                                                                                                    Στήλη Β

1. Δικαιοσύνη είναι η εντιμότητα στις συναλλαγές

σύμφωνα με τον                                                                                             Γλαύκωνα.

                                                                                                                            Θρασύμαχο.

                                                                                                                            Κέφαλο.

2. Ο δεύτερος κύκλος εκπαίδευσης των φυλάκων

δεν περιλαμβάνει                                                                                         τη στερεομετρία.

                                                                                                                           την αρμονική.

                                                                                                                           τον χορό.

3. Το πρώτο ταξίδι του Πλάτωνα στις Συρακούσες

είχε δραματικές εξελίξεις, γιατί                                                          γνώρισε τον Πυθαγορισμό.    
                                                                                                                     εκδιώχθηκε κακήν κακώς  
                                                                                                                     από το νησί.

                                                                                                                     ενεπλάκη στην εμφύλια     
                                                                                                                     διαμάχη Δίωνα-Διονυσίου.

                                                                                                                     

4. Οι φύλακες επίκουροι                                        είναι υποχρεωμένοι να συντηρούν τις    δύο

                                                                                    άλλες τάξεις.

                                                                                    επωμίζονται στρατιωτικά και διοικητικά
                                                                                    καθήκοντα.

                                                                                    μεριμνούν για την ευδαιμονία ολόκληρης της
                                                                                    πολιτείας.

5. Όταν ο κακούργος κηφήνας αναλάβει με τη

 βοήθεια του Δήμου την εξουσία, εγκαθιστά         τη Δημοκρατία.

                                                                                           την Ολιγαρχία.

                                                                                            την Τυραννίδα.

Μονάδες 10

Β4.α. Να αντιστοιχίσετε στο τετράδιό σας καθεμία αρχαία ελληνική λέξη της στήλης Α με την ετυμολογικά συγγενή της νεοελληνική λέξη της στήλης Β. (Στη στήλη Β περισσεύει μία λέξη.)

Στήλη Α                                                   Στήλη Β

ἀφικέσθαι                                               ανικανοποίητος

εἶπον                                                        αφαιρετικός

ἰδεῖν                                                          ιδέα

μεταδιδόναι                                            παράδοση

                                                                   ρήμα (μονάδες 4)

 Β4.β. Για καθεμία από τις τρεις παρακάτω λέξεις να γράψετε μία περίοδο λόγου στα νέα ελληνικά, όπου η ίδια λέξη, σε οποιαδήποτε μορφή της (πτώση, αριθμό, γένος, βαθμό, μέρος του λόγου), θα χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία από αυτήν που έχει στο αρχαίο κείμενο: «ἀγαθόν», «πόνων», «φαυλότεραι». (μονάδες 6) Μονάδες 10

2017

Π λ ά τ ω ν ο ς, Π ρ ω τ α γ ό ρ α ς 322d-323c «Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες … ἢ μὴ εἶναι ἐν ἀνθρώποις.»

Β1. Με βάση ποια αποδεικτικά στοιχεία ο Πρωταγόρας προσπαθεί στη β΄ παράγραφο του διδαγμένου κειμένου να θεμελιώσει τη θέση του ότι «ἡγοῦνται πάντες ἄνθρωποι πάντα ἄνδρα μετέχειν δικαιοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀρετῆς ».                      Μονάδες 10

Β2. «ἐν δὲ δικαιοσύνῃ...ἐνταῦθα μανίαν»: Γιατί θεωρείται «τρελός», κατά τον Πρωταγόρα, όποιος δέχεται ότι δεν κατέχει τη δικαιοσύνη και την άλλη πολιτική αρετή;     Μονάδες 10

Β3.Αφού μελετήσετε το απόσπασμα: «Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, καὶ διὰ ταῦτα...τούτου αἰτία» και το παρακάτω μεταφρασμένο κείμενο, να απαντήσετε στο ερώτημα: πώς συσχετίζει την πολιτική αρετή ο Πρωταγόρας και πώς ο Σωκράτης με τις αντιλήψεις και τη συμπεριφορά των Αθηναίων στον δημόσιο βίο τους;

Μεταφρασμένο κείμενο: Π λ ά τ ω ν ο ς, Π ρ ω τ α γ ό ρ α ς 319b–d

«Εγώ [δηλ. ο Σωκράτης] λοιπόν θεωρώ, όπως και οι άλλοι Έλληνες, πως οι Αθηναίοι είναι σοφοί… Άρα, είναι προφανές πως δεν θεωρούν ότι το πράγμα αυτό είναι κάτι που διδάσκεται.                                                                                                                          Μονάδες 10

Β4. Να γράψετε στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε καθεμία από τις παρακάτω θέσεις, τη λέξη Σωστό, αν είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν είναι λανθασμένη:

α.Τόσο οι σοφιστές όσο και ο Σωκράτης αμφισβητούν τις παραδοσιακές ιδέες της εποχής τους.

β. Στον διάλογο «Πρωταγόρας» ο Σωκράτης δείχνει να σέβεται περισσότερο τον σοφιστή Πρωταγόρα από τον Γοργία.

γ. Ο Σωκράτης δημιουργούσε αντιφατικά αισθήματα στους συμπολίτες του.

δ. Από τον διάλογο «Πρωταγόρας» δεν μπορούμε να συναγάγουμε με ακρίβεια ποια είναι η πλατωνική αντίληψη για την αρετή.

ε. Η σωκρατική επαγωγική μέθοδος είναι μια μετάβαση από το καθολικό και γενικό στο εμπειρικό και μερικό.

                                                                                                                                               Μονάδες 10

Β5.α.Να αντιστοιχίσετε στο τετράδιό σας τις αρχαίες ελληνικές λέξεις της στήλης Α με τις ετυμολογικά συγγενείς νεοελληνικές λέξεις της στήλης Β.

 (μονάδες 4)

Α Στήλη	Στήλη Β
ἴωσιν	έξη
δεῖ	συνείδηση
ἀνέχονται	ένδεια
εἰδῶσιν	εισιτήριο

Β5.β.Για καθεμία από τις τρεις παρακάτω υπογραμμισμένες λέξεις να γράψετε μία πρόταση στα νέα ελληνικά, όπου η ίδια λέξη (σε οποιαδήποτε πτώση, αριθμό ή γένος) θα χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία από αυτήν που έχει στο αρχαίο κείμενο: «ὅταν μὲν περὶ ἀρετῆς τεκτονικῆς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς δημιουργικῆς, ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι συμβουλῆς» (μονάδες 6) Μονάδες 10

2016

Αριστοτέλους Ἠθικά Νικομάχεια (Β 1, 5-8): «Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον … ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.»

Β1. Να προσδιορίσετε το περιεχόμενο των υπογραμμισμένων λέξεων ή φράσεων στις παρακάτω προτάσεις: «καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης» «καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται» «ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται».  Μονάδες 15

Β2. «Οὕτω δὴ . . . οὑτωσί»: Στηριζόμενοι σε αναφορές του αποσπάσματος αυτού να παρουσιάσετε α) τη συλλογιστική πορεία που ακολουθεί ο Αριστοτέλης (μονάδες 3) και β) τον τρόπο τεκμηρίωσης της άποψής του (μονάδες 12).  Μονάδες 15

Β3. Ποια επίδραση άσκησε ο Εύδοξος από την Κνίδο στον νεαρό Αριστοτέλη; Μονάδες 10

Β4. Να βρείτε στο παραπάνω διδαγμένο κείμενο μια ετυμολογικά συγγενή λέξη, απλή ή σύνθετη, για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: γηγενής, ἐσθλός, μισαλλοδοξία, δέος, στρεβλός. Μονάδες 10

2015

Πλάτωνος Πρωταγόρας (322a-d): «Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας … κτείνειν ὡς νόσον πόλεως».

Β1.«Ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας»: Να ερμηνεύσετε τη φράση. Μονάδες 10

Β2. «Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι . . . μετεχόντων»: Από ποιες φάσεις διέρχεται η προσπάθεια των ανθρώπων να δημιουργήσουν πολιτικά οργανωμένες κοινωνίες, σύμφωνα με το απόσπασμα; Μονάδες 10

 Β3. Με βάση το απόσπασμα «οὐ γὰρ ἂν γένοιντο . . . ὡς νόσον πόλεως» του πρωτότυπου κειμένου και το μεταφρασμένο απόσπασμα που ακολουθεί, να δικαιολογήσετε την επιβολή της θανατικής ποινής σε όσους δεν μετέχουν στην πολιτική αρετή , παρόλο που ο Δίας την είχε δωρίσει σε όλους.

Μεταφρασμένο:

Πλάτωνος Πρωταγόρας (326e):  «Ότι το πράγμα αυτό1 το θεωρούν διδακτό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, το αποδείξαμε ήδη…και δεν τη φροντίζουν με κάθε δυνατή επιμέλεια! Μονάδες 10

Β4. Να γράψετε στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε καθεμιά από τις παρακάτω θέσεις, τη λέξη Σωστό, αν είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν είναι λανθασμένη:

α. Η δίκη και καταδίκη του Σωκράτη ήταν πολιτική δίωξη.

β. Ο Πλάτων με τα ταξίδια του στη Σικελία κατάφερε να εφαρμόσει το πολιτικό του όραμα.

γ. Ο Πλάτων ανέλαβε πολιτικά αξιώματα στην Αθήνα.

δ. Οι λογοτεχνικές ικανότητες του Πλάτωνα αποτυπώνονται στον «Πρωταγόρα».

ε. Στον διάλογο «Πρωταγόρας» ο Σωκράτης και ο Πρωταγόρας συμφώνησαν ότι η αρετή είναι διδακτή. Μονάδες 10

Β5. Να βρείτε στο παραπάνω διδαγμένο κείμενο μία ετυμολογικά συγγενή λέξη, απλή ή σύνθετη, για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις της αρχαίας ελληνικής: λοχαγός, ἀγαλλίασις, θρέψις, βαθμίς, ἄφιξις, ὀχυρός, διάδημα, νεογνός, ὀλέθριος, δεισιδαίμων. Μονάδες 10

2014

Ἀριστοτέλους Ἠθικὰ Νικομάχεια (Β1, 1- 4): «∆ιττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς ... οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονες, τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι.»

Β1. Ποια είναι, κατά τον Αριστοτέλη, τα είδη της αρετής; (μονάδες 5). Με ποιον τρόπο κατακτάται καθεμία (μονάδες 5) και ποιος έχει την κύρια ευθύνη για τη μετάδοση ή την απόκτησή τους; (μονάδες 5)

Μονάδες 15

Β2. α. «τὰς δ’ ἀρετάς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον»: Πώς οδηγείται ο Αριστοτέλης σε αυτή τη θέση (μονάδες 5) και πώς την τεκμηριώνει; (Μονάδες 10)

Β3. Ποια είναι η τριμερής «διαίρεση» της ψυχής, κατά τον Αριστοτέλη, και πώς σχετίζεται αυτή με τις ανθρώπινες αρετές;

Μονάδες 10

Β4. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου, να γράψετε ένα ομόρριζο ουσιαστικό και ένα ομόρριζο επίθετο της νέας ελληνικής, απλό ή σύνθετο.  οὔσης, ἔσχηκε, πεφυκότων, χρησάμενοι, μανθάνομεν.

Μονάδες 10

ΘΕΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2018

      Παιδεία και εκπαίδευση είναι δύο όροι που συχνά πυκνά εναλλάσσονται, σάμπως να πρόκειται για συνώνυμα, με ταυτόσημο νόημα και στόχο∙ θεωρητικό και πρακτικό. Ως ρίζα και κορμός ενός πολύκλαδου δένδρου, η λέξη παιδεία (δυσμετάφραστη ή και αμετάφραστη στις ξένες γλώσσες) εμφανίζει εξελισσόμενο, σημασιολογικό και λειτουργικό εύρος και βάθος. Οι αρχές της ανιχνεύονται στον Αισχύλο και στον Σοφοκλή, δηλώνοντας κατ΄ αρχήν την τροφή και την ανατροφή ενός παιδιού, αλλά και την καλλιέργεια ενός δένδρου. Στον Πλάτωνα η λέξη σαφώς πλέον αναβαθμίζεται και αναδεικνύεται σε μέτρο γνώσης και αρετής, καλύπτοντας τελικώς τόσο την πλατωνική οντολογία όσο και την πλατωνική επιστήμη. Η ίδια λέξη θεωρείται στην ελληνική αρχαιότητα ενίοτε συνώνυμη της νεαρής ηλικίας, ενώ σκοπίμως συνάπτεται κάποτε τόσο με την παιδία όσο και με την παιδιά∙ σημαίνοντας την παιδαριώδη φλυαρία και ανοησία αφενός, το παίγνιο (ως διασκέδαση ή ως φιλόσοφη μέθοδο) αφετέρου.   
    Πλησιέστερη ετυμολογικά και λειτουργικά προς την παιδεία αναγνωρίζεται η μεταγενέστερη εκπαίδευσις, παράγωγη του ρήματος εκπαιδεύω, το οποίο, όσο βλέπω στα λεξικά, εμφανίζεται πρώτη φορά στον πλατωνικό Κρίτωνα, με τη σημασία του διδάσκω κάποιον κάτι ή εντυπώνω σε κάποιον κάτι με τη διδασκαλία∙ αυτού του είδους η εκπαίδευση αφορά ενίοτε και την προσαρμοστική άσκηση ενός ζώου.
     Ωστόσο, οι όροι παιδεία και εκπαίδευση δεν είναι ούτε ετυμολογικά και σημασιολογικά συνώνυμοι ούτε λειτουργικά ισοδύναμοι. Πράγμα που σημαίνει ότι η ευκαιριακή (μπορεί και σκόπιμη) εναλλαγή τους στη θεωρία και στην πράξη δημιουργεί σύγχυση εις βάρος και των δύο συντελεστών της κρίσιμης αυτής συζυγίας. Ζητούμενο επομένως παραμένει ο νηφαλιότερος έλεγχος, προκειμένου να διαφανούν τόσο τα κοινά όσο και τα διαφορετικά τους σημεία, που επιτρέπουν συγχρόνως τη σύγκριση και τη διάκρισή τους. Που πάει να πει ότι: παιδεία και εκπαίδευση βρίσκονται εξ ορισμού σε συμμαχική και συνάμα σε αντίπαλη σχέση. Κοινός τους παρονομαστής παραμένει η διαβαθμισμένη γνώση ως μάθηση, ασκημένη κυρίως εντός θεσμοθετημένων θυλάκων της πολιτείας, χωρίς να αποκλείεται και η ιδιωτική τους κηδεμονία, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις παίρνει τη μορφή ταξικής και οικονομικής υπεροχής.
      Από εκεί και πέρα αρχίζουν προφανείς και λανθάνουσες διαφορές, οι οποίες, ανάλογα με τον χώρο και τον χρόνο, αυξομειώνονται, χωρίς όμως να καταργούνται. Οι διαφορές προκύπτουν από τη διαφορετική τους φύση και τον αποκλίνοντα προορισμό τους. Δηλαδή: Η παιδεία είναι περισσότερο μέθοδος∙ η εκπαίδευση κυρίως πράξη. Η παιδεία είναι (πρέπει να είναι, για να μην παραβαίνει τον εαυτό της) λειτουργία λίγο πολύ ελεύθερη. […] Αντίθετα, η εκπαίδευση ελέγχεται εκ προθέσεως εντεταλμένη. Η παιδεία είναι (οφείλει να είναι) προαιρετική∙ η εκπαίδευση θεωρείται, και σωστά, υποχρεωτική.                     
Δ. Ν. Μαρωνίτης, εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», 1/3/2009 και 8/3/2009 (το κείμενο προσαρμόστηκε για τον σκοπό της αξιολόγησης).

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (90-110 λέξεις). Μονάδες 25 

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το κείμενο, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος: 

α. Το περιεχόμενο του όρου «παιδεία» παραμένει αμετάβλητο στο πέρασμα του χρόνου.
β. Η παιδεία στον Αισχύλο και τον Σοφοκλή αφορά αποκλειστικά στον άνθρωπο.
γ. Η λέξη παιδία για τους αρχαίους Έλληνες σήμαινε την παιδαριώδη φλυαρία και ανοησία.
δ. Η «παιδεία» και η «εκπαίδευση» είναι έννοιες εντελώς άσχετες μεταξύ τους.
ε. Η εκπαίδευση λειτουργεί ως θεσμοθετημένη διαδικασία.      Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε έναν τρόπο ανάπτυξης της τελευταίας παραγράφου του κειμένου «Από εκεί … υποχρεωτική.» (μονάδες 2) και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο (μονάδες 3). 

Μονάδες 5 

β) Να γράψετε ποια νοηματική σχέση εκφράζουν οι παρακάτω διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις (με έντονη γραφή στο κείμενο) στην τρίτη παράγραφο: Ωστόσο επομένως προκειμένου Που πάει να πει ότι κυρίως Μονάδες 5

Β3. α) Να ξαναγράψετε τις ακόλουθες προτάσεις/περιόδους λόγου του κειμένου, αντικαθιστώντας καθεμιά από τις υπογραμμισμένες λέξεις με μία συνώνυμή της, χωρίς να αλλάζει το νόημα: 

- Οι αρχές της ανιχνεύονται στον Αισχύλο και στον Σοφοκλή. 

- Η ίδια λέξη [...] σκοπίμως συνάπτεται κάποτε τόσο με την παιδία όσο και με την παιδιά. 

- [...] το οποίο, όσο βλέπω στα λεξικά, εμφανίζεται πρώτη φορά στον πλατωνικό Κρίτωνα.

 - [...] δημιουργεί σύγχυση εις βάρος και των δύο συντελεστών της κρίσιμης αυτής συζυγίας. 

- Από εκεί και πέρα αρχίζουν προφανείς και λανθάνουσες διαφορές [...]. Μονάδες 5 

β) Να αντικαταστήσετε καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις (υπογραμμισμένες στο κείμενο) με μία αντώνυμή της: - αναβαθμίζεται (1η παράγραφος) - μεταγενέστερη (2η παράγραφος) - επιτρέπουν (3η παράγραφος) - ιδιωτική (3η παράγραφος) - διαφορές (4η παράγραφος) Μονάδες 5 

Β4. Στην πρώτη παράγραφο του κειμένου «Παιδεία … αφετέρου» κυριαρχεί η παθητική φωνή. 

α) Να εντοπίσετε δύο ρήματα παθητικής φωνής σε αυτή την παράγραφο (μονάδες 2). 

β) Να εξηγήσετε πώς λειτουργεί η παθητική φωνή στη διαμόρφωση του ύφους του κειμένου στη συγκεκριμένη παράγραφο (μονάδες 3). Μονάδες 5 

Γ1. Με αφορμή διάλογο που έχει ανοίξει στη σχολική κοινότητα σχετικά με τον μορφωτικό ρόλο του σχολείου στον 21ο αιώνα, γράφετε ένα άρθρο (500-600 λέξεις) στη μαθητική εφημερίδα στο οποίο: 

α) υποστηρίζετε την άποψη ότι το σχολείο οφείλει, παράλληλα με την εκπαιδευτική, να ασκεί και παιδευτική λειτουργία, και 

β) προτείνετε, αιτιολογημένα, τρόπους με τους οποίους εκπαιδευτικοί και μαθητές/μαθήτριες μπορούν να συμβάλλουν στην ενίσχυση του παιδευτικού ρόλου του σχολείου. 

ΘΕΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2017

[Επιστήμη και επιστήμονες] 

    H επιστήμη, ως αέναος αγώνας του ανθρώπου για την κατάκτηση της γνώσης, με την οξυδερκή παρατήρηση, τη διαίσθηση και την έρευνα, ανοίγει συνεχώς νέους ορίζοντες και φωτίζει τον νου. Επιστήμη, βέβαια, και τεχνολογία δεν ταυτίζονται, διότι η επιστήμη παραμένει προσηλωμένη στην όλο και πιο βαθιά κατάκτηση της γνώσης, ενώ η τεχνολογία έχει ως επιδίωξη την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης για την υπηρέτηση των τρεχουσών, πρακτικών αναγκών του ανθρώπου. Πολύ χαρακτηριστικά, ο Αϊνστάιν [1879-1955] είχε τονίσει ότι η επιστήμη μπορεί να προσφέρει τα μέσα για την ανάπτυξη σκοπών, τους οποίους έχουν οραματιστεί προσωπικότητες που διαθέτουν υψηλά ηθικά ιδανικά.

    Εάν βέβαια ο Αϊνστάιν είχε ζήσει ολόκληρο τον εικοστό αιώνα, με επαναστάσεις, παγκοσμίους θερμούς και ψυχρούς πολέμους, αλλά και δοξασμένο από τη ραγδαία ανάπτυξη των θετικών επιστημών και της τεχνολογίας, ίσως προβληματιζόταν περισσότερο. Η προώθηση των φυσικών επιστημών και η έκρηξη της τεχνολογίας, η οποία έχει προσλάβει φρενήρεις ρυθμούς στην εποχή μας, εγείρουν απορίες και συγκλονιστικά ερωτήματα. Η επιστήμη αναπτύσσεται συνήθως σε σχέση με τις πρακτικές ανάγκες των ανθρώπων, ακολουθεί όμως βασικά την εξέλιξη μιας κοινωνίας και αντικατοπτρίζει το συγκεκριμένο πνευματικό και ηθικό της επίπεδο. Όμως η τεχνολογία, που βελτίωσε σημαντικά τις συνθήκες της ζωής μας, βοήθησε ή εμπόδισε τον άνθρωπο να γίνει περισσότερο άνθρωπος; 

    Τα ευγενή ιδεώδη του ανθρωπισμού διασύρθηκαν και υπονομεύθηκαν στις μέρες μας. Η σύγχυση πραγματικών και πλασματικών αναγκών, η πνιγηρή εντατικοποίηση του ρυθμού της ζωής στις μεγαλουπόλεις, η εσωτερική μοναξιά, το άγχος και η αγωνία αλλοτριώνουν βαθύτατα και παρεμποδίζουν την πνευματική ολοκλήρωση των ανθρώπων. 

    Μέσα στο κλίμα αυτό ζει, μεγαλώνει και εργάζεται ο σύγχρονος επιστήμονας. Ο επιστήμονας βαρύνεται με πολύμορφη ευθύνη για τη γνώση που κατά κάποιον τρόπο παράγει και οφείλει να προβλέπει οποιοδήποτε πιθανό κίνδυνο που θα μπορούσε να προέλθει από τη χρήση της –ή την κατάχρησή της– στο μέλλον για τον άνθρωπο και για την οικουμένη. Πρέπει να αποφασίζει με άγρυπνη συνείδηση και υπευθυνότητα εάν τα αποτελέσματα των ερευνών του πρέπει τελικά να εφαρμοσθούν. Κάθε επιστημονικό επίτευγμα πρέπει να εξετάζεται όχι μόνο ως γνωστική ή υλική κατάκτηση, αλλά και για το αν θα αποβεί ευεργετικό ή επιζήμιο, ή και καταστρεπτικό, για την ύπαρξη του ανθρώπου. Τον έλεγχο αυτό κανένας άλλος δεν μπορεί ή δεν επιτρέπεται να επιβάλλει στη συνειδητή ελευθερία του επιστήμονα παρά μόνον η συναίσθηση της ανθρώπινης και γενικά της κοινωνικής του ευθύνης.

     Δυστυχώς, όμως, οι αποφάσεις για τη χρησιμοποίηση από τη σύγχρονη τεχνολογία επιστημονικών γνώσεων και ανακαλύψεων δεν ανήκουν πάντοτε στην απόφαση ή στη σύμφωνη γνώμη εκείνων που τις ανακάλυψαν, ούτε οι πολλαπλές συνέπειες από τη χρήση τους έχουν όσο και όπως θα άρμοζε υπολογισθεί. Για τούτο, συχνά οι στόχοι μιας ερευνητικής πορείας διασπείρονται. Πολλοί διάσημοι ερευνητές δεν μπόρεσαν να προβλέψουν τις πρακτικές εφαρμογές των ανακαλύψεών τους. 

     Για να παραμείνουν όμως οι στόχοι της επιστήμης ανθρωποκεντρικοί, κρίνεται απολύτως αναγκαίος ο επανακαθορισμός τους από «προσωπικότητες με υψηλά ηθικά ιδανικά», κατά τον Αϊνστάιν, δηλαδή από έντιμους, συνεπείς και ανιδιοτελείς, διορατικούς, ειλικρινείς και αντικειμενικούς ανθρώπους-επιστήμονες. Γρηγόρης Σκαλκέας, Διασκευή από ομιλία στην Ακαδημία Αθηνών.                                      Γρηγόρης Σκαλκέας, Διασκευή από ομιλία στην Ακαδημία Αθηνών. 

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (90-110 λέξεις). Μονάδες 25

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε , σύμφωνα με το κείμενο, τις παρακάτω προτάσεις γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος: 

α. Η επιστήμη και η τεχνολογία ταυτίζονται ως προς τους στόχους τους. 

β. Η επιστήμη στοχεύει αποκλειστικά στην ικανοποίηση των πρακτικών αναγκών του ανθρώπου. 

γ. Οι ανθρωπιστικές αξίες υπονομεύτηκαν στην εποχή μας. 

δ. Ο επιστήμονας έχει ευθύνη για τη χρήση της επιστημονικής γνώσης που παράγει. 

ε. Επιστήμονες υψηλών ιδανικών θα συμβάλουν στη διατήρηση του ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα της επιστήμης. Μονάδες 10 

Β2. α) Να βρείτε έναν από τους τρόπους ανάπτυξης της πρώτης παραγράφου του κειμένου «Η επιστήμη … ηθικά ιδανικά» (μονάδες 2) και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο (μονάδες 2). Μονάδες 4 

β) Ποια νοηματική σχέση εκφράζουν οι παρακάτω διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις (με έντονη γραφή στο κείμενο): βέβαια (1η παράγραφος) εάν (2η παράγραφος) όμως (2η παράγραφος) για τούτο (5η παράγραφος) δηλαδή (6η παράγραφος) Μονάδες 5 

Β3. α) Να ξαναγράψετε τις ακόλουθες προτάσεις του κειμένου, αντικαθιστώντας τις υπογραμμισμένες λέξεις με άλλες συνώνυμες, χωρίς να αλλάζει το νόημα:  Η επιστήμη ως αέναος αγώνας του ανθρώπου.  η επιστήμη παραμένει προσηλωμένη στην κατάκτηση της γνώσης.  Η προώθηση των φυσικών επιστημών και η έκρηξη της τεχνολογίας [...] εγείρουν απορίες.  το άγχος και η αγωνία αλλοτριώνουν [...] την πνευματική ολοκλήρωση των ανθρώπων.  κάθε επιστημονικό επίτευγμα [...] θα αποβεί [...] καταστρεπτικό. Μονάδες 5 

β) Να δώσετε τα αντώνυμα των παρακάτω υπογραμμισμένων λέξεων του κειμένου:  συγκεκριμένο (2η παράγραφος)  βελτίωσε (2η παράγραφος)  ευθύνη (4η παράγραφος)  υλική (4η παράγραφος)  ελευθερία (4η παράγραφος) Μονάδες 5 

Β4. α) «Η σύγχυση πραγματικών...των ανθρώπων.» (3η παράγραφος) Τι επιτυγχάνει ο συγγραφέας με το ασύνδετο σχήμα; Μονάδες 3 β) «Όμως η τεχνολογία...περισσότερο άνθρωπος;» (2η παράγραφος) Τι επιδιώκει ο συγγραφέας με τη χρήση του ρητορικού ερωτήματος ; Μονάδες 3

 Γ1. Στην τελετή αποφοίτησης του σχολείου σας ως υποψήφιοι/ες φοιτητές/τριες και μελλοντικοί/κές επιστήμονες εκφωνείτε μια ομιλία 500-600 λέξεων στην οποία εστιάζετε σε δύο άξονες: α) στον ρόλο της επιστήμης στην αντιμετώπιση των σημαντικότερων, κατά τη γνώμη σας, σύγχρονων προβλημάτων και β) στα ηθικά εφόδια του επιστήμονα που θα του επιτρέψουν να υπηρετήσει αυτό τον στόχο. Μονάδες 40

ΘΕΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ 2016

ΚΕΙΜΕΝΟ
Η φιλία

   Η φιλία, δώρο ακριβό και ευτύχημα σπάνιο, έχει πανάρχαιους τίτλους ευγένειας. Την εχάρηκαν άνθρωποι εκλεκτοί, σε όλα τα γεωγραφικά και τα ιστορικά πλάτη της οικουμένης, και την εγκωμίασαν ποιητές, σοφοί, πολιτικοί με τον τρόπο του ο καθένας, αλλά όλοι με την ίδια συγκίνηση. Άλλωστε, εκτός από την καταγωγή της λέξης (που είναι κατευθείαν παράγωγο του κύριου για την «αγάπη» ρήματος: φιλείν), και μόνο το γεγονός ότι, για να τονίσουμε την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη μας προς τα πιο οικεία μας πρόσωπα, δηλώνουμε ότι τους θεωρούμε «φίλους», μαρτυρεί πόσο ψηλά η κοινή συνείδηση τοποθετεί τη φιλία.

   Τι είναι η φιλία; «Εύνοια», φυσικά, όπως λέγει ο Αριστοτέλης" να έχεις, δηλαδή, καλές διαθέσεις απέναντι σ' έναν άνθρωπο, να αισθάνεσαι στοργή γι' αυτόν, να επιζητείς την συντροφιά του και να θέλεις την ευτυχία του" να είσαι εύνους προς κάποιον και αυτός εύνους προς εσένα" να υπάρχει ανταπόκριση, αμοιβαιότητα στα αισθήματά σας, να τον αγαπάς και να τον τιμάς κι εκείνος, επίσης, να σε αγαπά και να σε τιμά. Γι' αυτό, όσο τρυφερές κι αν είναι οι σχέσεις μας με τα άψυχα, δεν λέγονται φιλία. Όταν αγαπούμε ένα άψυχο πράγμα, αυτό που αισθανόμαστε δεν είναι φιλία.

   Μπορούμε να διακρίνουμε τρία είδη φιλικών σχέσεων, κατά τον Αριστοτέλη: «διά το χρήσιμον», «δι' ηδονήν», «διά το αγαθόν». Στην πρώτη περίπτωση, συνδεόμαστε μ' έναν άνθρωπο, επειδή ο ένας μας είναι στον άλλο χρήσιμος (για τις υποθέσεις, τις ανάγκες, τη σταδιοδρομία, τις πολιτικές φιλοδοξίες μας κ.τ.λ.). Στη δεύτερη, διατηρούμε στενές σχέσεις μαζί του, επειδή μας προξενεί ευχαρίστηση (είναι διασκεδαστικός, έξυπνος συνομιλητής, επιδέξιος συμπαίκτης κ.τ.λ.). Και στις δύο περιπτώσεις, «αγαπούμε» τον άλλο κι εκείνος μας «αγαπά» όχι για την ανθρώπινη ποιότητά μας, επειδή, δηλαδή, είμαι εγώ αυτός που είμαι και είναι εκείνος αυτός που είναι (κατά το σώμα και την ψυχή, το ήθος, το πνεύμα), αλλά επειδή κάτι άλλο περιμένουμε απ' αυτόν και αυτός από εμάς, ένα κέρδος (υλικό ή ηθικό) ή μιαν απόλαυση (την τέρψη της ευχάριστης συναναστροφής).

   Του τρίτου είδους ο φιλικός δεσμός είναι η τέλεια, η ουσιαστική και ακατάλυτη φιλία. Τον κάνω συντροφιά, τον τιμώ, τον αγαπώ, με κάνει συντροφιά, με τιμά, με αγαπά, όχι επειδή περιμένω απ' αυτόν ή εκείνος περιμένει από μένα ωφέλεια (με όλο που βέβαια και μπορώ και θα τον ωφελήσω, όπως και εκείνος επίσης, και μπορεί και θα με ωφελήσει), ούτε επειδή μου είναι ευχάριστος και του είμαι ευχάριστος (με όλο που πραγματικά αισθανόμαστε ευχαρίστηση ο ένας κοντά στον άλλο), αλλά επειδή, όντας ο καθένας μας αυτό που είναι, μοιάζουμε ο ένας στον άλλο -η ομοιότητά μας βρίσκεται στην ανθρώπινη αξία μας, στο υψηλό ποιόν της ανθρωπιάς μας. Η τέλεια, λοιπόν, φιλία είναι συνάντηση και δεσμός δύο προσώπων απάνω στον ίδιο ηθικό άξονα, στην ίδια αξιολογική κλίμακα. Θεμέλιο και εγγύηση της αγάπης τους είναι η «αρετή», και επειδή η αρετή είναι «κτήμα ες αεί» του ανθρώπου, ούτε αλλοτριώνεται,ούτε φθείρεται" οι φιλίες που δημιουργούνται απάνω σ' αυτή τη βάση είναι σταθερές και μόνιμες, αδιάλυτες.

   Φίλος είναι ο παραστάτης και σύμμαχός μας στον τραχύ αγώνα να υπάρξουμε, να σηκώσουμε το βάρος της ανθρωποσύνης μας, χωρίς να συντριβούμε ή να ευτελιστούμε. Όταν σε μια βαρυσήμαντη καμπή του βίου μελετούμε ή επιχειρούμε κάτι πολύ σοβαρό και επικίνδυνο, έχουμε ανάγκη από ένα καλόγνωμο σύμβουλο και αυστηρό κριτή, για να συζητήσουμε μαζί του ελεύθερα και χωρίς περιστροφές το πρόβλημά μας. Ποιος μπορεί να είναι αυτός ο σύμβουλος και κριτής; Μπορεί το πρόσωπο τούτο να είναι άλλος εκτός από τον φίλο;

Ε.Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, σσ. 111-121, Εκδόσεις Νόηση, Αθήνα, 2008 (Διασκευή).

A1.   Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (90-11 0 λέξεις).
Μονάδες 25

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, σύμφωνα με το κείμενο, τις παρακάτω διαπιστώσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση, τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη:
α. Ακόμα και οι τρυφερές σχέσεις μας με τα άψυχα είναι φιλία.
β. Η αμοιβαιότητα των αισθημάτων είναι απαραίτητη προϋπόθεση της φιλίας.
γ.  Η φιλία δεν αποκλείει την προσδοκία οποιασδήποτε υλικής ανταμοιβής
και ευχαρίστησης.
 δ. Η τέλεια φιλία είναι εκείνη που στηρίζεται σε ηθικές αξίες.
ε.   Σε μια δύσκολη στιγμή της ζωής μας μπορούμε να στηριχτούμε και σε άλλους συμπαραστάτες και συμβούλους εκτός από έναν φίλο.
Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε δύο τρόπους ανάπτυξης της τρίτης παραγράφου του κειμένου «Μπορούμε να διακρίνουμε ... (την τέρψη της ευχάριστης συναναστροφής).» και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο.
Μονάδες 4
β) Ποια νοηματική σχέση εκφράζουν οι παρακάτω διαρθρωτικές λέξεις; Άλλωστε (1η παράγραφος) δηλαδή (2η παράγραφος) Όταν (2η παράγραφος) λοιπόν (4η παράγραφος).
Μονάδες 4

Β3. α) Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:
εγκωμίασαν, ευχαρίστηση, συναναστροφής, ακατάλυτη, φθείρεται.
Μονάδες 5
 β) Να γράψετε ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: οικεία,  επιδέξιος,  ωφέλεια,  αξία, αυστηρό.
Μονάδες 5

Β4.   α) Να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών και της παρένθεσης στις παρακάτω περιπτώσεις της τρίτης παραγράφου:
«διά το χρήσιμον» «αγαπά» (υλικό ή ηθικό).
Μονάδες 3
β) Να αιτιολογήσετε τη λειτουργία του β' ενικού ρηματικού προσώπου στη δεύτερη παράγραφο και του α' πληθυντικού στην τρίτη παράγραφο.
Μονάδες 4

Γ1. Σε ομιλία 500-600 λέξεων που θα γράψετε για να εκφωνήσετε σε εκδήλωση του σχολείου σας, με θέμα τις ανθρώπινες σχέσεις στη σύγχρονη εποχή, να εκθέσετε:
α) τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας, όπως εσείς την αντιλαμβάνεστε και
β) την   άποψή   σας   σχετικά   με   τον   ρόλο   των   μέσων κοινωνικής δικτύωσης/διαδικτύου στη δημιουργία σχέσεων φιλίας.
Μονάδες 40